Trần TrungVào tháng 4/1949, đại diện 12 quốc gia đã tập trung tại Washington, D.C., để ký hiệp ước khai sinh NATO. Phải mất hơn 50 năm sau, một trong những thành viên sáng lập của NATO mới hứng chịu một cuộc tấn công được đánh giá là đủ nghiêm trọng để kích hoạt Điều 5, khiến liên minh phải thực hiện cam kết về an ninh tập thể.
Ả rập Xê út, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan ký Thỏa thuận phòng thủ chung Mecca vào ngày 7/8. Chỉ 32 ngày sau, tên lửa đạn đạo và UAV bắt đầu trút xuống lãnh thổ 1 trong 3 nước thành viên.
Trong tuần này, lực lượng Houthi ở Yemen đã tấn công các mục tiêu dân sự và kinh tế tại các thành phố Abha, Khamis Mushait, Jazan, Najran của Ả rập Xê út, khiến hơn 70 người bị thương.
Nhóm này tuyên bố các tên lửa đạn đạo của họ nhằm vào các cơ sở của Aramco, tập đoàn dầu mỏ quốc gia Ả rập Xê út, một trung tâm công nghiệp quan trọng và căn cứ không quân King Khalid.
"NATO Trung Đông"
Tuyên bố chung chính thức công bố thỏa thuận Mecca cho biết các bên ký kết muốn tăng cường “răn đe tập thể trước mọi hành động tấn công” của đối thủ, đồng thời quy định rằng “một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào bất kỳ quốc gia nào trong 3 quốc gia sẽ được coi là cuộc tấn công nhằm vào tất cả”.
Pakistan nhấn mạnh quyền tự vệ tập thể của mỗi bên ký kết theo Điều 51 Hiến chương Liên hợp quốc. Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết điều khoản cốt lõi của thỏa thuận phòng thủ này “về mặt kỹ thuật là giống” Điều 5 của NATO.
Chưa đầy một tháng sau khi thỏa thuận được ký tại thành phố linh thiêng nhất của đạo Hồi là Mecca, các quan chức 3 nước đã gặp nhau tại Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) trong cuộc họp đầu tiên của Ủy ban Chính trị và Quốc phòng Chiến lược.
Tại đây, họ nhất trí thành lập một ban thư ký thường trực tại Ả rập Xê út, ban đầu do một tổng thư ký người Pakistan đứng đầu, những bước đi nhằm bảo đảm “tính đáng tin cậy, hiệu quả” của cơ chế răn đe và phòng thủ tập thể.
8 ngày sau, tên lửa và UAV Houthi đã đánh xuống lãnh thổ Ả rập Xê út. Điều này đã kéo theo hàng loạt tuyên bố mạnh mẽ. Ankara lên án các cuộc tấn công của Houthi “bằng những ngôn từ mạnh mẽ nhất”, ủng hộ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Ả rập Xê út, đồng thời kêu gọi lực lượng quân sự ở Yemen lập tức chấm dứt các cuộc tấn công.
Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif chỉ trích các cuộc tấn công và cam kết “đoàn kết không lay chuyển”, trong khi Bộ trưởng Quốc phòng Khawaja Asif nhắc lại điều khoản phòng thủ chung của liên minh.
Tuy nhiên, cả Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan tới nay chưa có hành động quân sự cụ thể, đặt ra câu hỏi về tính hiệu quả của liên minh.
Phép thử từ cơ chế phòng thủ chung
Theo giới quan sát, ngay tại NATO, điều 5 kích hoạt nghĩa vụ hỗ trợ lẫn nhau đối với toàn bộ liên minh nhưng, điều quan trọng là, để mỗi chính phủ tự quyết định hình thức hỗ trợ.
Hướng dẫn của NATO nêu rõ sự hỗ trợ “có thể có hoặc không bao gồm việc sử dụng vũ lực” và yêu cầu mỗi thành viên thực hiện bất kỳ hành động nào mà họ “cho là cần thiết”.
Thỏa thuận Mecca dường như còn vận hành theo một cơ chế linh hoạt hơn.
Hiện chưa rõ các chi tiết hoạt động cụ thể do toàn văn thỏa thuận chưa được công bố, nhưng theo những điều khoản được Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Fidan nêu hồi tháng 8, quốc gia bị tấn công trước tiên phải yêu cầu hỗ trợ và xác định cụ thể họ cần gì. Những hình thức hỗ trợ ông đưa ra gồm chia sẻ tình báo, hỗ trợ hậu cần đến cung cấp đạn dược và đáp trả bằng vũ lực.
Ả rập Xê út chưa công khai yêu cầu Thổ Nhĩ Kỳ hoặc Pakistan hỗ trợ chống lại hay trả đũa lực lượng Houthi. Do đó, Ankara và Islamabad chưa thể bị ràng buộc với việc phải thực hiện nghĩa vụ phòng thủ tập thể do Ả rập Xê út được cho vẫn chưa đưa ra yêu cầu.
Tiến sĩ Burcu Ozcelik, nghiên cứu viên cấp cao về An ninh Trung Đông tại Viện Nghiên cứu Dịch vụ Hoàng gia Anh (RUSI), nói rằng vẫn còn quá sớm để đặt câu hỏi về sự hiệu quả của Thỏa thuận Mecca.
"Cũng như các thành viên NATO có quyền cân nhắc khi kích hoạt Điều 5, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan và Ả rập Xê út sẽ quyết định trong từng trường hợp về mức độ đáp trả phù hợp nhất khi đối mặt với một cuộc tấn công", ông nói.
Ít nhất ở thời điểm hiện tại, Ả rập Xê út dường như vẫn có đủ khả năng đáp trả. Houthi cho biết các lực lượng của Ả rập Xê út đã tiến hành 32 cuộc không kích tại 4 tỉnh của Yemen.
Điều này không lạ bởi một liên minh do Ả rập Xê út dẫn đầu đã can thiệp vào Yemen từ tháng 3/2015 và tiến hành hơn 25.000 cuộc không kích trước khi lệnh ngừng bắn do Liên hợp quốc làm trung gian được thiết lập vào năm 2022.
Vì vậy, thỏa thuận Mecca dường như không xem nhẹ cuộc tấn công của Houthi mà vốn được thiết kế để đối phó với những mối đe dọa lớn hơn một cuộc đối đầu Riyadh đã tiến hành trong hơn 10 năm qua.
Việc ký hiệp ước nền tảng của NATO vào tháng 4/1949 đã chính thức hóa một nhóm các đồng minh, nhưng không ngay lập tức tạo ra một cơ cấu quân sự có khả năng phối hợp họ một cách hiệu quả.
Bộ Tư lệnh Tối cao các Lực lượng Đồng minh châu Âu, cơ quan chỉ huy quân sự trung tâm của Bộ Tư lệnh Tác chiến Đồng minh NATO, phải đến 2 năm sau mới được kích hoạt.
Vì vậy, kỳ vọng Ả rập Xê út, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan đạt mức độ hội nhập như NATO chỉ sau 32 ngày trở thành đồng minh chính thức dường như là điều phi lý và không thực tế.
